Skip to content

Socialisme zal emancipatorisch zijn. Of niet.

12 december 2013

kanttekeningen bij Jan Blommaerts artikel http://jmeblommaert.wordpress.com/2013/12/07/niet-onnozel-doen-democratie-is-de-inzet/

MarxLenin

Jan Blommaerts bijdrage over de centraliteit van democratie in het socialisme is het lezen én het bespreken waard. Het is spijtig dat deze discussie pas nu wordt geopend. Ik herinner mij nog de voorbereiding van de eerste dag van het socialisme (2009) en ik heb toen het voorstel geopperd om een evaluatie van de regimes die zich op socialisme beriepen te betrekken in de discussie. “We gaan toch geen oude koeien uit de sloot halen!”. “Neen, want dat wordt weer een oeverloze discussie van trotskisten versus stalinisten!” …

Vier jaar later zijn er drie dagen van het socialisme gepasseerd en moet de discussie over socialisme en democratie nog beginnen… De reden is intussen ook duidelijk geworden. De PVDA is halverwege blijven hangen in haar aggiornamento over haar marxistisch-leninistisch erfgoed. Het ideologisch congres werd tot na de verkiezingen van 2014 uitgesteld en zolang deze discussie niet in eigen rangen wordt gevoerd kan ze blijkbaar ook niet plaatsvinden in een forum zoals de Ronde Tafel van Socialisten. Dat is een spijtige zaak.

Hoe kan men immers een socialisme van de 21ste eeuw nastreven als er niet duidelijk wordt gemaakt in welke mate dit “kwalitatief” verschillend zal zijn van het socialisme van de 20ste eeuw? De inzet is niet ‘oude vetes’ uitvechten maar met een schone lei een maatschappelijk alternatief te kunnen verdedigen. Zonder daarom gebasht te hoeven worden over de goelag, werkkampen, zuiveringen of het vertrappelen van mensenrechten. “We hebben dat afgezworen” of “We hebben daar niets meer mee te maken” zijn antwoorden die veel te algemeen zijn. En bovendien tellen daden evenveel als woorden.

Socialisme is gehavend uit de 20ste eeuw gekomen. De autoritaire vergleiding, de bureaucratische verwording die de eerste generatie van experimenten van een ‘andere wereld’ hebben gekend maken van het socialisme een project dat door weinigen wordt aanzien als een verheugend alternatief. Ook niet wanneer het kapitalisme een crisis ondergaat waarvoor het zelf verantwoordelijk is. Het feit dat de pogingen om van binnenin deze regimes te democratiseren mislukt zijn is ook niet van aard om de kwestie te banaliseren of te relativeren. Alexander Dubcek wou een socialisme met een menselijk gelaat maar de tanks van het Warschaupact hebben de jeugd van Tsjecho-Slowakije een andere toekomst opgelegd… En deze toekomst bleek een impasse te zijn.

Indien we stellen dat socialisme zich moet vertalen in een meer democratische maatschappij, dan is dat niet alleen een kwestie van geloofwaardigheid maar ook van efficiëntie. Zonder democratie zal corruptie enkel op moralistische basis bestreden worden. En bijgevolg – we zijn toch noch steeds materialisten – zal dit moralisme al te dikwijls het onderspit delven ten opzichte van de machtsmonopolies van de partijstaat. Zonder democratie zal economische planning tot inefficiëntie en schaarste leiden. Wat dan weer aanzet tot het aanwenden van marktverhoudingen die op hun beurt voor sociale ongelijkheid zorgt zoals we vandaag in China kunnen vaststellen.

41Socialisme is dus meer dan een ideologie van vrijheid en democratie; het is ook een politieke praxis (praktijk). Het is de zuurstof die emancipatie mogelijk maakt. En op dit vlak heb ik misschien met Jan Blommaert een meningsverschil. De omstandigheden zijn nooit ideaal. De toekomstige generaties zullen met een zware ecologische puinhoop geconfronteerd worden. Pogingen om buiten het kapitalistisch kader te treden zullen opnieuw – kijk naar Venezuela – actief bestreden worden. Deze strijd zal onverbiddelijk zijn, hoogtes en laagtes kennen. De ‘massa’s’ zijn voortaan belezen (in tegenstelling tot de 20ste eeuw) maar zullen niet minder manipuleerbaar zijn. En ‘de massa’s’ zullen niet altijd even gemobiliseerd zijn, actief deelnemen. De ‘participatieve’ besluitvormingsprocessen zullen in deze periode’s van luwte minder bijval kennen en de professionelen van de besluitvorming zullen de touwtjes in handen nemen. Hun macht geeft hen de mogelijkheid misbruik te maken van hun engagement of positie. Wie gaat hen controleren?

Indien we een democratisch socialisme willen zal het nodig zijn spelregels te voorzien die pluralisme garanderen, in de samenleving net zoals in de schoot van bewegingen, vakbonden of partijen. Mandaten zullen gedeeld en doorgegeven moeten worden in plaats van gecumuleerd. Soms zal het beter zijn per loting mensen te verkiezen dan wel te stemmen. Volksinitiatieven of raadplegingen zullen mogelijk moeten zijn en uiteindelijk kan dit alles enkel als de vrijheid van vereniging grondwettelijk gehuldigd wordt.

En als men denkt dat alles dan verkeerd zal lopen, dan geeft men vooral blijk van veel wantrouwen jegens ‘het volk’. En dan zal ‘socialisme’ op zijn best een ‘verlicht despotisme’ worden met één of andere ‘gids’ of  Trojka en dan zal alles opnieuw aflopen in een tragedie of een farce….

Democratisch socialisme is niet voor ‘daarna’, als het gevecht gewonnen is. Neen, reeds nu moeten de juiste stenen op elkaar gelegd worden. Net daarom is het belangrijk dat partijen of bewegingen die socialisme in hun vaandel voeren dissidentie dulden in plaats van deze te muilkorven (of erger, uit te sluiten). Meningsverschillen moeten tot uiting kunnen komen en dat kan alleen als er geen taboes zijn. Een minderheidstandpunt moet de mogelijkheid krijgen op georganiseerde wijze verkondigd te worden voor alle leden. Misschien niet gans de tijd tijd maar toch tenminste tijdens een congresperiode. Met ja-knikkers en meelopers bouw je immers geen partij op die de strijd voor een andere maatschappij kan op gang trekken…

Internazionale1028

En uiteindelijk wordt het democratisch gehalte van het socialisme ook bepaald door de relatie die partij met haar omgeving ontwikkelt. Deze relatie mag eerst en vooral niet van manipulerende aard zijn want dan is er geen vertrouwen meer mogelijk. Een louter ‘pedagogische’ relatie, van hen die weten (de ‘voorhoede’) versus zij die het nodige bewustzijn nog niet zouden hebben lijkt mij ook verkeerd. De relatie tussen partij en klasse (en ruimer, alle uitgebuitenen en onderdrukten) dient vooral een emanciperende relatie te zijn waarbij zelf-emancipatie wordt nagestreefd. Om met Marx te eindigen: de emancipatie van de arbeidsklasse zal door de arbeidersklasse zelf veroverd moeten worden. Anders gezegd, en mijn tussenkomst op een recent debat in Antwerpen parafraserend, wanneer Daniel Piron stelt dat de PS ons niet zal redden mogen we ook beseffen dat PVDA (of ROOD! of …) ons evenmin zullen redden. We zullen ons allemaal zelf moeten redden van de opkomende kapitalistische barbarij!

Advertenties
4 reacties leave one →
  1. 12 december 2013 23:45

    Ik zie weinig meningsverschil tussen wat ik in het eerdere artikel scheef en wat Stephen hier brengt – eerder een aanvulling en verduidelijking van zaken die ik in dat stuk cryptisch heb gelaten. Om mijn standpunt duidelijk weer te geven: ik ben niet van oordeel dat democratie iets is voor later, ‘na de revolutie” (en na de dictatuur van het proletariaat), het moet op elk moment de geest en de gestalte zijn van socialistische praktijk. Je kan moeilijk gelijkheid prediken – voor “later”, en intussen een volstrekt ongelijk systeem van inspraak en gedachtevorming hanteren. En je kan eveneens moeilijk solidariteit uitroepen wanneer de eigen cultuur er een is van ongelijkheid – solidariteit veronderstelt de gelijkheid onder zij die solidair zijn.

    Ik deel Stephens kritiek op de PVDA en ROOD niet, omdat de “lijn” van die partijen me niet veel kunnen schelen. Socialisme is voor mij in de allereerste plaats een politiek van de beweging, niet van de partij. Er moet ruimte zijn in dit land voor socialistische beweging en actie onafhankelijk van iedere vorm van partij-aanhorigheid, met de daarbij onvermijdelijke “correcte lijn” die hoe dan ook wordt voorgesteld c.q. opgedrongen c.q. afgedwongen. De horizon van partijen is verkiezingen; de horizon van bewegingen is de toekomst – kort, midellang en lang. De rijkweidte van partijen is enerzijds de eigen leden, anderzijds het electoraat; dat van een beweging is de hele maatschappij. Dromen, speculeren en dus innovatief aan politiek doen kan je daarom nog altijd best en makkelijkst wanneer je niet gebonden bent door de beperkingen die vanuit partijen worden opgelegd.

    En dat – die kans om ongehinderd en vrij na te denken en nieuwe pistes te verkennen – was en is mijn streven in de Ronde Tafel van Socialisten. Ik verheug me over het feit dat er op dit eigenste moment in diverse plaatsen “Ronde Tafels” worden opgestart: volkomen autonome groepen mensen die vrij en ongebonden en zonder enige daadwerkelijke leiding van oude krokodillen zoals ik op zoek gaan naar een nieuw, actueel en coherent socialistisch mens- en maatschappijbeeld, terwijl ze met hun twee voeten in de lokale realiteit staan. Geen getheoretiseer dus, maar een praktisch socialisme dat zich voedt aan de klassieke bronnen maar zich daartoe hoegenaamd niet laat beperken.

    • 11 augustus 2014 16:34

      Mijn kritiek viseerde niet bepaald de PVDA en nog minder ROOD!, een beweging waar ik toch veel tijd in steek maar wél logica van het tussenkomen met dd ‘juiste lijn’ waarbij dialoog met onderdrukten/uitgebuitenen altijd in pedagogsiceh termen wordt begrepen en de actie van andere stromingen als een ‘stiirzender’ en dit laatste drukt net de hegemonische neiging uit. Dus zijn we grotendeels akkoord…

  2. 12 december 2013 23:45

    Dit is op De Nieuwe Socialist herblogd.

  3. 10 november 2015 13:45

    ook in de pedagogie is er een alternatief:
    een emanciperende pedagogie waarin dialoog en samenwerking tussen gelijken centraal staan (Gelijken die onderling verschillen natuurlijk. Anders is er geen verandering).

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: